Şirinyer Hipodromu

Kökleri antik çağa uzanan at yarışları, modern anlamda 17. yüzyılda Britanya’da sınıfsal bir statü simgesi olarak biçimlenir ve 19. yüzyılda Britanya sınırlarını aşar. Nihayet 23 Eylül 1856 tarihinde, bugün Şirinyer olarak bilinen, tarihsel kaynaklarda Paradiso ve Kızılçullu adlarıyla da anılan bölgede düzenlenen yarışlarla Osmanlı coğrafyasına ulaşır.

Aynı gün, İzmir’in geleceğini şekillendirecek bir başka gelişme daha yaşanır. Bir İngiliz şirkete İzmir–Aydın Demiryolu Projesi’nin imtiyazı verilir. Millî sınırlar içindeki demiryolu tarihinin başlangıcı ve TCDD’nin kuruluş günü olarak kabul edilen bu tarih, 19. yüzyıl İzmir’inde ekonomik ve toplumsal dönüşümün farklı boyutlarını bir araya getirir.

İzmir-Aydın Demiryolu (İzmir Kalkınma Ajansı Arşivi)

19. yüzyıl ortalarında İzmir, Doğu Akdeniz’in önemli liman kentlerinden biri olarak öne çıkmaktadır. Liman üzerinden gelişen ticaret, ekonomik yapıyı dönüştürmekle kalmamış; kentin nüfusunu, mekânsal gelişimini ve gündelik yaşamını da yeniden şekillendirmiştir. Bu dönüşümün en görünür aktörlerinden olan İngiliz tüccarlar ve Levanten aileler, ticaret sermayesinin sağladığı imkânlarla Bournabat (Bornova), Buca ve Seydiköy gibi kent çeperlerinde yeni yaşam alanları kurmaya başlar; bu bölgeler zamanla İzmir’in sayfiye kültürünün önemli merkezleri hâline gelecektir.

Varlıklı tüccar ailelerin yanı sıra orta sınıf Levantenler de kent yaşamında yerel halkla ilişkiler kurar. Bu temaslar sayesinde Batı Avrupa’da yaygınlaşan eğlence ve spor alışkanlıkları İzmir’de giderek daha görünür hâle gelir. Ancak bu faaliyetler yalnızca kültürel alışkanlıkların sürdürülmesiyle sınırlı değildir. Ticaret, sermaye ve diplomasi çevrelerini bir araya getiren sosyal ilişkiler, kulüpler ve spor organizasyonları aracılığıyla da gelişebilecek bir zemin bulur. At yarışları da İzmir’in çok kültürlü yapısı içinde hem yeni bir eğlence biçimi hem de kentin ekonomik ve toplumsal yaşamında nüfuzlu çevrelerin buluşabildiği bir etkinlik olarak yer edinir.

Baltazzi Ailesi Tenis Kortunda
(İzmir Kalkınma Ajansı Arşivi)

1863 yılında Sultan Abdülaziz’in Mısır seyahati dönüşünde İzmir’e yaptığı ziyaret, dönemin toplumsal ilişkilerini ve Levantenlerin kent yaşamındaki etkisini anlamaya imkân tanımaktadır. Dönemin kaynaklarına göre Padişah, Paradiso’da düzenlenen at yarışlarını izlemiş; bu ziyaret, henüz birkaç yıl önce düzenli olarak yapılmaya başlanan yarışların ulaştığı itibarı göstermesi bakımından önem taşımıştır. Ziyaretin arka planında Buca’da yaşayan Levanten ve tüccar ailelerin bölgenin gelişimine yönelik beklentileri de yer almaktadır. İzmir–Aydın Demiryolu’nun hizmete girmesinin ardından Buca’ya uzanacak bir demiryolu bağlantısının gündeme taşınmasında bu ailelerin girişimlerinin etkili olduğu yönünde değerlendirmeler bulunmaktadır. Böylece hipodrom yarışların düzenlendiği bir alan olmanın yanı sıra, ulaşım yatırımları, sayfiye yaşamı ve yeni toplumsal alışkanlıkların kesiştiği bir mekân hâline gelir. 

İzmir-Aydın Demiryolu Açılışı (İzmir Kalkınma Ajansı Arşivi)

Paradiso’da düzenlenen yarışlar, zamanla Levanten ailelerin çevresini aşarak İzmir’in farklı toplumsal kesimlerinin ilgi gösterdiği etkinliklere dönüşür. Paskalya gibi özel günlerde de gerçekleştirilen yarışlar, eğlencelerin ve sosyal buluşmaların eşlik ettiği kalabalık organizasyonlara sahne olur. Tribünlerde kentin önde gelen aileleri ve yabancı temsilciler yer alırken yarış alanının farklı noktalarında toplanan izleyiciler de bu hareketliliğe katılır.

Hipodrom’da Yarışı Takip Eden Levantenler
(İzmir Kalkınma Ajansı Arşivi)

Bununla birlikte, farklı kesimleri bir araya getiren hipodromda yarışlara katılım bakımından toplumsal ayrımlar da söz konusudur. İlk dönemlerde yabancılar ve Osmanlı’nın gayrimüslim tebaası at sahibi ve jokey olarak yarışlarda yer alabilirken Müslümanlar yalnızca seyirci olarak kabul edilir. Bu durum 1880’lerden itibaren değişmeye başlar ve Müslüman at sahipleri de yarışlara katılır. Bu yönleriyle bu sosyal aktivitenin tarihsel gelişimi, İzmir’in toplumsal yapısının içerdiği ayrımların ve zaman içinde geçirdiği değişimin de izlenebilmesine olanak tanımaktadır.

Şirinyer Hipodromu (İzmir Kalkınma Ajansı Arşivi)

Bu gelişmeler, at yarışlarının daha düzenli bir organizasyon yapısı içinde sürdürülmesini gerekli kılar. İngiltere Başkonsolosu Mr. Patterson ile Evliyazâde Refik Bey’in öncülüğünde kurulan Smyrna Races Club, bu kurumsallaşmada önemli bir rol oynar. Kulüp aracılığıyla düzen kazanan at yarışçılığı, 20. yüzyılın başlarında en parlak dönemini yaşar. İzmir’deki süreç, Refik Bey’in girişimleriyle İstanbul’daki atçılık faaliyetlerini de etkiler. Enver Paşa’nın desteğiyle 1913 yılında başlayan kurumsallaşma girişimleri ve Veliefendi’nin yarış alanı olarak seçilmesi, bu tarihsel gelişimin diğer halkalarını oluşturur. I. Dünya Savaşı sırasında İzmir’deki yarışlar kesintiye uğrasa da Şirinyer’de başlayan at yarışları, Cumhuriyet döneminde Türkiye Jokey Kulübü’nün kuruluşuyla yeni bir çerçeve kazanır.

Şirinyer Hipodromu’nun Günümüzden Kuşbakışı Görünümü (İzmir Kalkınma Ajansı Arşivi)

Bugün yaklaşık 324 bin metrekarelik bir alana yayılan Şirinyer Hipodromu, tribünleri, restoranları, kır kahvesi ve çocuk oyun alanlarıyla yarışların ötesinde bir sosyal yaşam alanı niteliği de taşımaktadır. 2007 yılında Türkiye’de ilk kez gece yarışlarının düzenlenmesi, 1856’da başlayan bu hikâyenin yeni dönüm noktalarından biri olur. Aradan geçen 170 yılda Paradiso’nun bağları ve sayfiye kimliği yerini yoğun bir kent dokusuna bırakırken hipodromun kimliğini muhafaza etmesi dikkat çekici bir mekânsal süreklilik yaratır. Levanten tüccarların ekonomik ve toplumsal ilişkilerinden demiryolu yatırımlarına, Osmanlı döneminden Cumhuriyet’in atçılık kurumlarına uzanan bu tarihsel birikim, Şirinyer Hipodromu’nu İzmir’in kent belleğinde önemli bir yere taşımaktadır.

Şirinyer Hipodromu’ndan Kareler (Eslem Gülsever Arşivi)
Şirinyer Hipodromu’ndan Kareler (Eslem Gülsever Arşivi)
Şirinyer Hipodromu’ndan Kareler
(Eslem Gülsever Arşivi)
Şirinyer Hipodromu’ndan Kareler
(Eslem Gülsever Arşivi)

Bibliography for Further Reading      

Bibliography for Further Reading

Ahmet Piriştina Kent Arşivi ve Müzesi (APİKAM). (t.y.). İzmir Levantenleri sergi kataloğu. İzmir Büyükşehir Belediyesi.

Cobb, E. (2023). Osmanlı'nın ilk demiryolu tecrübesi: İzmir-Aydın hattının zorlu yılları. Toplumsal Tarih Akademi, (2), 8–24.

Güneş, G. (2012). 1850–1922 Osmanlı'dan Cumhuriyet'e modern sporların İzmir'e girişi. İzmir Büyükşehir Belediyesi.

Serdaroğlu, Ü. S. (2025). From consular office to trade corridor: The diplomatic networks and commercial roles of Levantine merchants in Ottoman Salonica and Smyrna (1780–1860). Journal of Balkan Studies, 5(2), 241–277.

Torun, O. (2021). Son ayakta kim geldi? Türkiye'de at yarışlarının tarihi. İletişim Yayınları.

Torun, O., & Dinçer, F. (2020). Osmanlı İmparatorluğu’nda ilk at yarışı deneyimleri: Bucalı atçılar ve yarışseverler. Turkish Studies – Social Sciences, 15(2), 415–426

 

Contact Form

Share

Share on X
Share on Facebook
Share on WhatsApp