İzmir Muvakkithaneleri

                                                      

Zamanı bilmek ve günü planlamak günümüz insanı için oldukça kolay. Akıllı telefonlarımız, akıllı ya da mekanik saatlerimiz istediğimiz her an zamanı öğrenmemizi sağlıyor. Peki bu aletler olmasaydı zamanı nasıl öğrenebilirdik? Mekanik saatlerin yaygınlaşmasından önce insanlar zamanı nasıl biliyor, günlük yaşamlarını, ibadet saatlerini, sahur veya iftar vakitlerini nasıl ayarlıyorlardı?

Tabi ki muvakkithaneler bu ihtiyacı karşılıyordu. Vakit kelimesinden türemiş olan “muvakkithane“ dönemin astronomik aletleri kullanılarak, zaman hesaplamasıyla ilgili çalışmaların yapıldığı yerdir. Toplumsal yaşamın ihtiyaçları, ticari ilişkiler, özellikle de ibadet yapılan yerlerin farklı coğrafyalarda, farklı enlem ve boylamlarda yer almaları, gün doğumu ile gün batımının yılın belli zamanlarına göre de çeşitlilik göstermesi vakit tayini ve kıble yönü için ayrı bir gözlem ve hesaplama ihtiyacı yaratmaktaydı. Mekanik saatlerin henüz yaygın olmadığı bu dönemlerde muvakkithanelerde yapılan bilimsel çalışmalarla güneşin ve ayın konumu izlenir, zaman tespiti yapılır, özellikle namaz, iftar ve sahur vakitlerinin tam ve doğru olarak belirlenmesi ve halka duyurulması amaçlanırdı. Bu nedenle buralar küçük rasathaneler olarak anılırdı.

Osmanlı Muvakkithane Minyatürleri

İlk muvakkithaneler Memlükler döneminde inşa edilmiştir. XV. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nde de ilk muvakkithaneler İstanbul’da daha sonraları diğer kentlerde yaygınlaşmaya başlamıştır. Herkesin rahatça görebilmesi için ya camilerin yola bakan kısımlarına, ya külliyelere ya da işlek meydanlara bir veya iki odadan oluşan küçük binalar olarak yapılmışlardır. XIX. Yüzyılda mekanik saatlerin yaygınlaşmasıyla işlevlerine saat tamiri, bakım ve onarımı da eklenmiştir. Duyurularını ve saatlerini halkın rahatlıkla görebilmesi için genellikle yola bakan cephelerde kurulmuş olan muvakkithanelerin geniş pencereleri bulunmaktaydı. Bu nedenle muvakkithaneler, halk arasında yaygın olarak “türbe önü” ya da “saathane” olarak adlandırılmışlardır.

Muvakkithanelerde görev yapan ve zamanı hesaplama işlerinden sorumlu olan kişilere “muvakkit” denirdi. “Vakti belirleyen kişi” anlamına gelen muvakkit sözcüğü, medrese eğitimini tamamlamış, dini kurallar ile sayısal zekâ gerektiren matematik, geometri, trigonometri ve astronomiyi iyi bilen kişileri tanımlardı. Muvakkitler astronomik aletleri kullanarak yılın tüm ay ve mevsimlerini çizelge şeklinde gösteren takvimler hazırlardı. Ayrıca günde beş vakit namazın saatlerini belirler, ramazan ayı gelmeden sahur, namaz ve iftar vakitlerini gösteren imsakiye hazırlayıp bu imsakiyeleri halkın görmesi için muvakkithanenin dış duvarına asarlardı.

Muvakkithanede takvim oluşturmada kullanılan rubu tahtası, usturlab, sekstant, oktant, güneş saati, kum saati, küre aletleri, ibadet vakitlerinin belirlendiği namaz-oruç ve imsak vakitlerini gösteren takvimler bulunurdu.

Çalışmalarını halkın en yoğun olduğu çarşı merkezindeki camilerde, işlek sokaklarda ve merkezi meydanlarda yapan muvakkitler bu nedenle merak uyandırır, halkın astronomi, coğrafya, matematik gibi alanlara olan ilgisini arttırmaya yönelik bir işlev de görürdü. Osmanlı kentlerinde muvakkithanelerin sayısı II. Abdülhamid dönemine kadar sürekli artış göstermiş, bu dönemden itibaren ülke içinde özellikle saat kulelerinin yapımının artması ve mekanik saatlerin yaygınlaşması ile önemleri azalmıştır. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın dediği gibi “Saatleri Ayarlama Enstitüsü”ne dönüşmüşlerdir.

 Araştırmamızda Arşiv ve Saha Çalışmalarımız

İzmir Övgü Terzibaşıoğlu Anadolu Lisesi’nde öğrenim gören, araştırmaya meraklı, çevresine, yaşadığı kentin tarihi ve kültürel yapısına, özellikle de kültürel mirası korumaya duyarlı öğrencilerim Duru Meriç Yağcı, Selin Şavkal ve Utku Çetin’e böyle bir araştırma yapma ilhamını da işte bu kitap verdi. Literatür taramaları, saha çalışmaları, birçok görüşme ve sosyal medya aracılığıyla farkındalık oluşturma çabaları sonucunda bir de sanal müze tasarladılar.

Projeleri hakkında detaylı bilgilere ve çalışmalarına şu bağlantı üzerinden ulaşabilirsiniz: https://izmirmuvakkithaneleri.netlify.app/  

Sanal Müzemiz: https://metasteps.com/viewer/ffff06d4-c6b3-4718-bcaa-6e20110872fe

Araştırmalarımızda kentimizde üç tane muvakkithane olduğunu tespit ettik. Bunlardan ikisi İzmir’in yüzyıllardır en önemli ticaret merkezi olan Kemeraltı’ndaki Hisar Cami ile Şadırvanaltı Camisinde, biri ise Tire’de Yavukluoğlu Külliyesindeydi.

Hisar Muvakkithanesi: Muvakkithanenin içinde olduğu, Hisar Cami 1591 yılında inşa edilirken, muvakkithane cami avlusu içine şadırvanla birlikte 19. yüzyılın son çeyreği içinde yapılmıştı. Caminin kuzey giriş kapısının hemen batısında kurulmuş olan tek katlı ve bir odadan ibaret, dikdörtgen planlı muvakkithanenin iç cephesi alçı malzemeyle sıvalıydı. Oldukça sade olan muvakkithaneyi hareketlendiren öğeler arasında sütunlarda görülen süslemeler, iç cephede alçı malzeme ile yapılmış kabartmalar yer almaktaydı. Bu tarihi yapının yola bakan bir tane penceresinin olduğu görülür. 19. Yüzyıldan kalan ve günümüzde hala dikkat çekmekte olan muvakkithanenin dış duvarındaki orijinal saat iki taraflıdır. Bir tarafı Roma rakamları diğer tarafı Arap rakamları ile tasarlanmıştır. Hisar camisinin İzmir’in en büyük camisi olduğu düşünülürse İzmir için namaz vakitlerinin bu camiden ilan edilmesi kuvvetle muhtemeldir.

 Hisar Muvakkithanesi

Şadırvan(Şadırvanaltı – Bıyıklıoğlu – Niflizade) Muvakkithanesi:  Muvakkithanenin içinde yer aldığı Şadırvanaltı Camisi, 1636 yılında Bıyıklıoğlu Mahmut Bey tarafından yontma taş ve tuğla malzemesi kullanılarak inşa ettirildi. Muvakkithane ve kütüphane Caminin batı tarafında, şadırvanın tam üzerinde, sekiz sütun üzerinde, sekizgen biçiminde konumlandırıldı. Bu kütüphane ve muvakkithane mimari açıdan Anadolu’daki en orijinal ve özgün mimari yapılardan biridir. Şadırvanın güney tarafında bulunan merdivenden ikinci kata çıkılmakta, merdiven çıkışında sağ tarafta cami yer alırken, kütüphane ve muvakkithane ise solunda yer almaktadır.

Şadırvanaltı Muvakkithanesi

Yavukluoğlu (Yoğurtluoğlu) Muvakkithanesi: Tire’de kurulmuş olan Yavukluoğlu Muvakkithanesi, Mehmet Bey tarafından 1442 yılında yaptırılan Yavukluoğlu Külliyesinin kuzeybatı ucunda yer alır. Yavukluoğlu Külliyesi’ne ait herhangi bir yazıt olmadığından külliyenin ve muvakkithanenin mimarı belirsizdir. Muvakkithanenin yanı sıra külliye avlusunun doğu ve batı yönlerinde medrese öğrencilerinin derslikleri, aşevi, hamam ve kütüphane
bulunmakla birlikte günümüzde hamam kısmı cami sınırları dışında kalmıştır.

Tire Yavukluoğlu Külliyesi ve Muvakkithanesi

Öğrencilerimle birlikte bu araştırmalarımızı bir proje olarak raporladık ve TÜBİTAK 2204-A Lise Öğrencileri Araştırma Projeleri Yarışmasına katıldık. Yapılan değerlendirmede Ege Bölge ikinciliği ödülünü aldık. Dileğimiz yüzlerce yıl İzmir kent belleğinde zamanı hesap ederek önemli bir toplumsal gereksinimi karşılamış fakat zamana yenilmiş bu muvakkithanelerin aslına uygun olarak astronomi aletleriyle donatılarak müzeye dönüştürülmesidir. Bu binaların gerçek halinin geleceğe taşınması ve kent belleğinin güçlendirilmesi açısından önemli bir kazanım olacaktır.

                                                                                                          
Gonca Tire / Tarih Öğretmeni
Övgü Terzibaşıoğlu Anadolu Lisesi